Franchise Kavramı nedir

Franchise Kavramı; işletmeler arasındaki sözleşmeler yoluyla kurduğu bir ticari ilişki türüdür. İşletmeler ayakta kalabilmek için sürekli arayışta bulunmaktadır. Varlığını sürdürmek ve ürettiği mal ve hizmetleri satmak için satış elemanları, satış mümessili, bayii, bölge distrübütörü, acenteler seçenek olarak kabul edilmiştir.

Bunun yanında ilk olarak Amerika Birleşik Devletlerinde Singer şirketinin uygulaması ile ortaya çıkan franchising dağıtım sistemi ortaya çıkmış ve hızlı gelişim göstermiştir. Franchising, McDonald’s şirketinin genişleyip büyümesi ve dünya çapında uygulanması ile adını duyurmuştur.

Franchising İngilizce bir sözlük olup, Türkçe karşılığı imtiyazdır . Vergilendirme ve gümrük işlerinde serbestlik, ayrıcalık verme olup, Fransızca’da ‘affranchir’ kelimesinden türemiştir.

Ulusal Franchising Derneği(UFRAD)‘ın tanımına göre franchising; Bir ürün veya hizmetin imtiyaz hakkına sahip tarafın, belirli bir süre şart ve sınırlamalar dahilinde işin yönetim ve organizasyonuna ilişkin bilgi ve destek sağlamak süreti ile, imtiyaz hakkını ticari işler yürütmek üzere ikinci tarafa verdiği imtiyazdan doğan, uzun dönemli ve sürekli bir iş ilişkilerinin bütünüdür.

Franchise Kavramı

Franchising, birbirinden bağımsız iki taraf arasında meydana getirilen sözleşmesel bir ilişkidir . Franchising, tanınmış bir markanın, oluşmuş bir imajın belli bir bedel karşılığında, belli standartlar içinde, belli bir bölgede, belli bir süre için bağımsız bir yatırımcıya kullandırıldığı, franchise veren şirketin yönetim, organizasyon, eğitim ve tedarik konularında yardım sağladığı bir pazarlama ve dağıtım yöntemidir .

Franchising’in doğumunu sağlayan belge franchise veren ile franchise alan arasındaki sözleşmedir. Franchising sözleşmesi bağlayıcılığı olan ve her iki tarafa da karşılıklı hak ve yükümlülükler getiren hukuki bir belgedir.

Bu sözleşmenin çok detaylı ve hemen her hususu kapsayacak şekilde kaleme alınması normal ve olağan bir uygulamadır . Hukukçuların ve çeşitli bilim adamları ve kuruluşların değişik şekillerde tanımlamalarına rağmen, esasen tüm tanımların ve ifade ettiği anlam hemen hemen aynıdır. Franchising kavramı, franchising ile ilgili kavramlar belirtildiğinde daha iyi anlaşılacaktır.

Franchise Alan

Franchise alan, belirli bir süre ve belirli bir bedel karşılığında franchise-verenin ticari markasını, hizmet markasını, bilgi birikimini (know-how), işletme sistemini, diğer sınai ve mülkiyet haklarını kullanım hak ve sorumluluğunu üstlenen bağımsız bir işletmedir. Franchise alan, bağımsız bir girişimci veya küçük bir işletme olabilir.

Hali hazırda faaliyette bulunan bir şirketin adını, ürünlerini ya da hizmetlerini, kendi işletmesinde franchise verenin koyduğu standartlar çerçevesinde, ona belirli bir imtiyaz ücreti ödeyerek uygulamak isteyen, kısaca franchise verenin geliştirdiği sisteme dahil olmak isteyen taraftır.

Franchise almak girişimciye genellikle kendi şirketine göre daha büyük bir şirketin adını, ürününü ve çalışma sistemini belli bir bölgede kullanma hakkıyla birlikte işlerini bu temellerin üzerine kurma fırsatını verir.

Franchise alanlar, franchise verenlere genellikle isim kullanma hakkı, teknoloji ve know-how temini, donanım ve yazılım temini, personel eğitimi, ortak yapılacak reklam ve promosyonlar adı altında ücret öderler.

Ayrıca her ay ciro üzerinden ortak belirlenen bir yüzde ödemeleri de söz konusudur. Franchise alan, sözleşme gereği belli yükümlülükler üstlenen kişidir.

Franchise Veren

Franchise veren, kendi alanında başarılı olmuş, belirli bir kalite standardıni tutturmuş, tanınmış bir marka, ürün ya da hizmetin, işletme sisteminin sahibidir .

Bir bakıma ürünün üreticisi ve markanın kullanım hakkına sahibi olup, ürün ve markasını üçüncü kişilere kullandıran kişi veya kuruluştur. Franchising, veren, isim, marka, işletme hakkı yanında girişimciye başarı şansını arttırıcı etki yapan teknik, idari, mali, pazarlama ve eğitim konularında hizmetler sunarken, sözleşme ile franchising, alanın faaliyetlerini denetleme, muhasebe kayıtlarını inceleme, işin akışı ile ilgili rapor ve bilgiler talep etme ve franchise alana sözleşme süresince rekabet yasağı getirme haklarını da elinde tutmaktadır .

Franchising, veren marka ve ürünün standartlarını belirlemiş olup, belli ücret karşılığında bu marka ve ürünü başkalarına kullanmasına izin verendir.

Bölge Franchise Alan

Franchise alanın belli bir coğrafi alanda marka ve ürünün hak ve yükümlülüklerini, pazarlama ve operasyonunu üstlenenlere Bölge Franchise alan denir. Bölge franchising, alan sorumlu olduğu bölgede başkalarına yani alt franchising, alanlara işletme açtırabilir ve franchise alan seçimi, yer seçimi, eğitim, denetim gibi sorumluluklar alıp, franchise veren gibi yükümlülükler üstlenebilir.

Alt Franchise Alan (Sub Franchisee)

Bölge franchising, alan tarafından ürün üretimi ve marka kullanım haklarını anlaşma ile verilen kuruluş veya kişidir. Bunlar bölge bazında değil sadece işletme bazında açılan kuruluştur.


Franchise Giriş Bedeli (initial Fee)

Franchising sistemine girerken başlangıçta ödenen ücrettir. Örneğin Burger King 40.000 ABD $ franchising, giriş bedeli almaktadır . Giriş bedeli şirketin sahip olduğu ürün ve hizmet markalarının değerine göre belirlenmektedir.

Sürekli Franchise Ödemesi ( Royalty Fee)

Patentli olan teknolojileri ya da yeni ve çeşitlilik gösteren karmaşık teknolojik lisans sözleşmeleri ile satın almanın bedelidir . Alanın, sisteme dahil olduktan sonra marka ve ürün kullanım hakkının satışı sonrası aylık veya yıllık ciro veya kar üzerinden, verene belli bir oranda sürekli ödediği ücrettir. Burger King %8, Simit Sarayı %5, Domino’s Pizza %6 franchise kullanım bedeli almaktadır.

Reklâm Fonu (Advertising Fee)

Markanın sahibi veya sistemin yönetimi tarafından ülke çapında olsun bölgesel çapta olsun reklam amaçlı fon kurulur. Bu fon için franchise alanlar tarafından ciro üzerinden belli bir oranda katkı bedeli toplanır. Reklam fonu genellikle %1-4 arasında değişmektedir. Reklam fonu için alınan katkı bedeli franchise veren tarafından ne şekilde kullanıldığını franchise alanları bilgilendirirse daha açık ve verimli olacağı varsayılmaktadır.


İşletme (Outlet, Store)

Perakende işinin yapılmasında kullanılan fiziki ortamı tanımlar . Mağaza, ev ofisi, restoran, kafe, dükkan gibi işletmeyi oluşturan ortamdır. Simit Sarayı franchise alan işletme kriterleri olarak en az 100m2, ana caddede, teraslı, bahçe kullanımlı, 7-8 metrelik cephe özellikleri taşıması gerektiğini belirtmektedir.

Franchising kavramı bir çok kavramla karıştırılmaktadır. Ancak diğer karıştırılan kavramlardan birçok yönden hem ortak özellikleri hem farklılıkları bulunmaktadır. Bundan dolayı bir sonraki bölümde franchising ile karıştırılan kavramlar ele alınmıştır.


Franchise Kavramı ile Karıştırılan Kavramlar

Franchising bir çok yönden diğer ticari sözleşme ve yöntemlerle yakından ilgilidir. Franchising’de taraflar bir çok yönden sıkı bir ilişki içerisindeler ve yükümlülükleri de fazladır. Bu yönden franchising diğer lisans, tek satıcılık, acentelik, bayiilik ve distribütörlük gibi kavramlarından daha kapsayıcıdır ve farklılıkları vardır. İlerleyen sayfalarda franchising ile diğer kavramların ortak yönleri ve farklılıkları ele alınmaktadır.

Franchising ve Lisans

Lisans sözleşmesinde, işletmeler lisans alana mevcut patentlerini, kendi üretim usüllerine yönelik know-how haklarını vermektedir. Lisans alan ayrıca, ürettiği mallara lisans verenin markalarını da koyabilmektedir. Buna karşılık lisans alan, lisans veren şirkete belirli bir lisans ücreti ödemektedir .

Diğer tanımda lisans sözleşmesini, başarılı bir şirketin sahibi olduğu üretim süreci, patent, ticari sırlar, ticari marka, teknoloji, teknik know-how, şirket ismi veya pazarlama teknikleri gibi maddi olmayan varlıklarını başka bir ülkedeki işletmeye belirli bir ücret karşığında ve belirli bir süre şartına bağlı olarak kullanması için izin verdiği sözleşmedir diye tanımlamaktadır .

Lisansör; patent, marka veya lisans sahibi olup, lisansiye ise patent, lisans know-how veya markayı lisansörden alıp kullanan kişi veya kuruluştur.

Diğer yönden franchising, ürünlerin veya hizmetlerin üreticiden tüketiciye etkin bir biçimde ulaşımını sağlayan bir pazarlama ve dağıtım sistemi iken, diğer bir uluslararası pazarlara giriş yöntemi olan lisans anlaşmasına benzemektedir ve dış pazarlara girişte de bir strateji olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle uluslararası alanda en hızlı şekilde yayılan lisans verme şekli franchising olarak görülmektedir.

Franchising ile lisanslama arasındaki ayırımda karışıklıklar yaşanmaktadır. Bu iki kavram sık sık birbirinin yerine kullanılmaktadır. Bir çok kaynakta franchising, bir lisans türü olarak ele alınmıştır. franchising,, bir bireyin kendine ait know-how, ticari marka ve ününü diğer bir tarafın yararlanmasına izin veren bir lisans sözleşmesi olarak tanımlanmaktadır .

Franchise Kavramı ve lisans sözleşmeleri

Franchising ve lisans sözleşmelerinin ikisi de iki tarafa borç yüklemektedir. Franchise veren ve lisansör de sahip oldukları bilgi tecrübe, know-how’u franchising, alana ve lisansöre aktarmaları, marka kullanım haklarını karşı tarafa vermektedir. franchising, veren ve lisansör kullanma hakkının devrinde brüt satışlardan imtiyaz bedeli ve sürekli franchising, ödemesi almaktadırlar. Tarafların rekabet etmeme yükümlülükleri vardır.

Franchise Kavramını öğrenelim
Franchise Kavramını öğrenelim

Franchise veren de lisansör de karşı tarafı denetleyebilir. Veren ve lisansör karşı tarafı eğitip, işyerini kurmada gerekli yardımı yapmalıdır. Alan ve lisansiye kendi adına ve hesabına hareket ederler. Her iki tarafın ticari sırları saklama yükümlülükleri vardır. Ürün ve marka franchising’ine lisans verme şekli olarak ve alkölsüz içecekler şişeleme sözleşmesi örnek olarak gösterilebilir.

Hizmet sektöründe bir fikrin veya başarılı bir işletme sisteminin pazarlanmasında uygulanan franchising yöntemi, sanayi sektöründe lisans altında üretim yapmaya değerdir . Lisanslama ile franchising arasındaki benzerlikler yukarıdaki gibi olup, kesin çizgileri birbirinden ayrılamamaktadır.

Genellikle, franchising toptan veya perakende satışın coğrafi alan ve kontraktla kısıtlamaları içeren pazarlama faaliyetleri olarak algılanmaktadır. Lisanslama, patent, marka ve teknolojik süreçlerin bir şirketten başka bir şirkete verilmekte ve özellikle ürün imalatı üzerine dayanmaktadır .

Franchising genellikle toptancılık ya da perakendecilikle ilgili pazarlama ve dağıtım faaliyetlerini kapsar ve belirli bir coğrafik alanda ürün ya da hizmetin satılması için verilir. Ürün standart olduğundan ürünün adaptasyonunun sağlanması gerekmez. Lisanslama ise daha geniş anlamlı olarak bir şirketin diğerine patent, ticari marka, ve teknolojik süreci vermesi üzerine kurulu ve daha çok ürünlerin imalatı ile ilgilidir.

Hizmetin satışını gerçekleştirme

Franchise alan, franchise verenin sistemini kullanma, ürün ve hizmetin satışını gerçekleştirmeye hak kazanır. Lisansiye ise bazen kullanma, kullanım lisansı, montaj lisansı, satış lisansı, üretim lisansı olarak ayrı ayrı hak kazanabilir.

Lisansör lisansiye üzerinde çok az kontrole, denetime sahiptir. Yabancı olduğu pazarda lisansiyenin kararlarına bağlıdır ve pazarlama stratejileri üzerinde kontrolü yoktur. Verenin ise sistemin korunması için alan üzerinde daha geniş bir kontrol yetkisi vardır.

Veren, mal ve hizmetin dağıtımı için gerekli bütün know-how’ın, reklam ve eğitimin sağlanmasında yardımcı olur. Lisans sözleşmesinde ise bunlar lisansörün asli edim yükümlülüğü olmayıp, yan edim yükümlülüğüne girmektedir. Franchising sözleşmesinde sadece mal ve hizmetin kalitesi denetlenmeyip, işletmenin nasıl idare edildiği, personel, işletme görünüşü de kontrol edilip, diğer bir deyişle işletme sisteminin bütünü kontrol edilmektedir.

Franchising sözleşmeleri hakkında özel yasal düzenleme olmadığı için şekle tabi olmadan yapılır ve noterce yapılması gerekmez. Yabancılık unsuru taşıyan sözleşmeler Hazine Müsteşarlığı Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğünce tescil ettirilmesi gereklidir.

Lisansiye kendisine verilen lisansı kullanmak zorunda değildir. Franchise alan ise kendisine verilen franchise hakkını kullanması yükümlülükleri arasındadır. Periyodik olarak franchise veren tarafından verilen eğitim kurslarıyla ürün ve hizmet konusundaki gelişmeleri öğrenmesi gerekmektedir.

Lisans sözleşmeleri patentten ya da markadan doğan hakların kullanma yetkisini vermekteyken, franchise sözleşmesinde tescilli ticari bir marka veya hizmet markasına sahip bir ürünün veya hizmetin lisansı verilir.

Franchise Kavramı ve Acentelik

Türk Ticaret Kanununda acentelik “Ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru ve hizmetli gibi ticari işletme sahibi müvekkiline bağımlı bir sıfatı olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak, belirli bir yer veya bölge içinde sürekli bir şekilde, bir ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları tacir adına yapmayı meslek edinen (gerçek ya da tüzel) kişi” olarak tanımlanmaktadır .

Diğer bir tanıma göre acenta, belirli bir bölgede bir şirketin veya şirketlerin ürünlerini sahipliğini üstlenmeden bir komisyon karşılığı pazarlayan kişi veya kuruluştur. Franchising’de olduğu gibi sürekli bir ilişkiye dayanır ancak fazla bir benzerliği yoktur. Acenta işini sözleşmeyle başkasına devredebilir.

Alan ise istediği kişiye devredemez. Acenta başka şirketlerle işbirliğine gidip, ürünlerini satabilir. Alan ise sadece verenin ürünlerini satmak durumundadır. Acenta, franchise veren şirketin pazarlama, dağıtım konularındaki teknik bilgi ve becerilerden yararlanması şart değildir.

Franchise alan ise franchise veren şirketten know-how’u almak ve kullanmakla yükümlüdür. Franchising’den farklı olarak acentelikte marka ve isim birliği bulunmuyor, destek sadece mal ve bölge ile sınırlı kalıyor. Satış veya cirodan bedel ödenmesi de söz konusu degil, ağırlıklı olarak ticari aracılık ile ilgili muamelelerin takibinden oluşuyor, yani acenta franchise şartlarının hiçbirini taşımıyor .

Franchise Kavramı ve Tek Satıcılık

Tek satıcılık sözleşmesi, imalatçı ile tek satıcı arasındaki hukuki ilişkileri düzenleyen çerçeve sözleşme niteliğinde, sürekli öyle bir sözleşmedir ki, bununla yapımcı, imalatının tamamını veya bir bölümünü belirli bir bölgede tekel hakkına sahip olarak satmak üzere bedeli karşılığında sadece tek satıcıya göndermeyi, buna karşılık tek satıcı da, sözleşme konusu mamulleri kendi adına ve hesabına satarak, bu mamullerin sürümünü artırmak için faaliyette bulunmayı üstlenir .

Tek satıcının mal aldığı şirketi temsil etme hakkı ve yetkisi yoktur. Tek satıcı alana oranla daha bağımsızdır çünkü bütün işlemleri kendi nam ve hesabına yapar. Tek satıcı riski tek başına katlanırken sistemde iki taraf paylaşmaktadır .

Franchise Kavramı ve Bayilik

Franchising ile bayilik birbirinden farklı kavramlar olsa da sıkça karıştırılmaktadır. Bayi’nin sözlük anlamı;”Bazı maddeleri satma izni olan kimse, dükkan veya kuruluştur” Bayii mağazasında mobilyanın yanında beyaz eşya satabilmektedir. İstediği tabelayı asabilmektedir.

Bayilerden royalty alınmamaktadır tam tersine kendisine kar bırakılmaktadır. Alan ise markayı kullanmak için başlangıçta Verene belli bir ücret ve sözleşme süresi boyunca ciro üzerinden belli bir yüzde ödemektedir. İşletmeler belli bir dekorasyon standardına, yönetim prensiplerine, reklam fonuna katkıda bulunmaları gerekmektedir. İşletmeler birbirinden farklı olmamaktadır. Franchising bir yerde klonlama demektir. Fiziki mekanı da dekorasyonu da çalıştırdığınız elemanları da A’dan Z’ye klonluyorsunuz .

Bu ilişki, ana şirket-bayilik ilişkisi açısından karşılaştırıldığında, çok daha hassastır. Bağımsızlık açısından bayii daha serbesttir. Franchise alan, standartların dışına çıkamaz, franchise veren şirketin sürekli denetimi altındadır. Bayi seçiminde bayinin sahip olduğu dükkan veya işyeri, bayinin mali gücü gibi kriterler önem kazanırken, franchise alan seçiminde kişisel özellikleri ve iş tecrübesi ön plana çıkar .

Franchising’in ilk şekli olarak kullanılan ürün ve marka franchising ile bayilik sistemi arasında fark yoktur. Ancak bizim söz konusu ettiğimiz işletme sistemi franchising’dir. Bayilikten farklı olarak franchise işletmeleri, işletme sahipleri tarafından işletilmeli ve standart görünüm taşımalıdır. Bayilikler daha kısa süreliyken, franchising sözleşmelerinde markayı kullanma süresi daha uzun dönemlidir.

Franchise Kavramı ve Distribütörlük

Distribütör, hukuken bağımsız, şirketin ürünlerini belirli bir bölgede kendi adına alıp, şirketin imajını koruyarak standartları sürdürerek, belirli düzeyde stok bulundurup toptancı veya perakendecilere satan aracıdır . İmalatçı şirketten aldığı ürünleri, fiyatının üzerine yaptığı masrafları ve karı ekleyerek satar.

Distribütör, ürünleri kendi hesabına satın alır ve imalatçının yetkili distribütörü olarak kendi adına satar. Franchising ile karşılaştırıldığında franchise veren şirketin, alan üzerindeki kısıtlamaları çok daha fazladır .

Veren, kendi belirlediği şartları franchise alana kabul ettirmede daha etkilidir. Distribütör tedarikçi şirkete kullanım bedeli ödemez. Tedarikçinin karı, imal ettiği ve distribütöre sattığı ürünlerin fiyat farkından oluşur.

Franchise Kavramı nedir

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir